3.14.2017

ეტიმოლოგია: მეგრელი

სანამ მე წერას და თქვენ - კითხვას დაიწყებდეთ, ვგრძნობ, რომ სენსიტიურ თემას ვეხები და ამიტომ კიდევ ერთხელ უნდა შევნიშნო, რომ ეტიმოლოგია ზუსტი მეცნიერება არაა და ყოველთვის შეიძლება, ესა თუ ის მოსაზრება ეჭვქვეშ დავაყენოთ; მათ შორის, ყველაფერი ქვემოთ ნათქვამი.

ამ თემაზე ბევრი დაწერილა და ბევრი ლოგიკური თუ ალოგიკური ვერსიაც გაჟღერებულა. ეს პოსტიც ერთ-ერთი მათგანია, მაგრამ იმ განსხვავებით, რომ ის ცდილობს, ყველა თანაჟღერად სიტყვას თავი ერთად მოუყაროს და ისინი ერთმანეთს დაუკავშიროს. ამ მსგავსი სიტყვების ჩამონათვალი, ბრეინშტორმინგის, გნებავთ, გონებრივი იერიშის შემდეგ, ასეთნაირად მესახება:

ენგური, გურია, ეგრისი, მეგრელი.

ენგურით დავიწყოთ. ტრუიზმი, გნებავთ, საყოველთაოდ ცნობილი ჭეშმარიტებაა, რომ ქართველური ტომები დღევანდელ საქართველოში სამხრეთიდან მოვიდნენ. შესაბამისად, შეგვიძლია საკმაო თავდაჯერებით ვივარაუდოთ, რომ მაშინდელი მიგრაციის ერთ-ერთი ძირითადი მიმართულება შავი ზღვის გასწვრივ, დღევანდელი ლაზეთის ტერიტორიიდან ჩრდილოეთით, მდინარე ენგურის მიმდებარე ტერიტორია იყო. ამ პროცესს ძალიან დიდი ხნის წინ, ძველი წელთაღრიცხვის რომელიმე ათასწლეულში ჰქონდა ადგილი, ანუ იმ დროს, როცა შუმერულიდან ნაწარმოები და შემდგომი ცივილიზაციები ქართველური ტომების შორიახლოს თანაარსებობდნენ და, უფრო მეტიც, მათი უშუალო წინაპრები იყვნენ. აქ, ბუნებრივია, საუბარია არა რაიმე სახის ზებუნებრივ კავშირზე, არამედ ლოგიკურ შედეგზე მესოპოტამიიდან ცივილიზაციის გავრცელებისა, რასაც თან ახლდა მიგრაციული პროცესები.

აქედან გამომდინარე, არც ის უნდა იყოს გასაკვირი, რომ შუმერული მითოლოგია, რომელსაც ბაბილონურ, აქადურ და ხეთურ კულტურებშიც დიდი გავლენა ჰქონდა, კოლხეთის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ხალხებშიც იქნებოდა გავრცელებული. ამ მითოლოგიის ერთ-ერთი უმთავრესი პერსონაჟი კი ენქი, წყლების ღმერთი იყო. თუ მას ქართველურ სუფიქს 'ური'-ს დავუმატებთ, მივიღებთ:

ენქი > ენქური > ენგური.

მოსაზრებას კიდევ უფრო ამყარებს ის, რომ ენქის სამფლობელოს, ანუ სასმელი წყლების სამყაროს, 'აფსუ', იგივე 'აბზუ' ეწოდება. 'აფსილები' და 'აბაზგები' აფხაზეთის და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე მცხოვრები უძველესი ტომებია (შეად.: მდინარე 'ფსოუ', ქალაქი 'ტუაფსე' (ადიღეურად ნიშნავს 'ორ მდინარეს'). თუ ამან თქვენი აღფრთოვანება ვერ გამოიწვია, იმასაც დავამატებ, რომ აფხაზს აფხაზურ ენაში 'აფსუა' ჰქვია. და თუ ისევ ინდიფერენტული ხართ, იმასაც გეტყვით, რომ 'აფსუ'-ს, ანუ 'აბზუ'-ს სინონიმი შუმერულ ენაში არც მეტი, არც ნაკლები - 'ენგური' იყო. მინდა დაგარწმუნოთ, რომ ეს ის შემთხვევა არ არის, როდესაც შუმერულ სიტყვებს ხელოვნურად ცვლიან ამა თუ იმ მსგავსების საპოვნელად. როგორც 'აფსუ' და 'აბზუ', ისე 'ენქი' და 'ენგური' ავთენტური, გავრცელებული შუმერული სახელებია. თავად დაგუგლეთ.

აქ დამატებით არგუმენტად ქართული სიტყვის, 'ანკარა'-ს მოშველიებაც შეიძლება, რომელიც ექსკლუზიურად წყლის ეპითეტად გამოიყენება.

ენგურიდან ეგრისამდე ასეთნაირად მივდივართ:

ენგური > ენგურისი > ეგურისი > ეგრისი

ანუ, ეგრისი არის "ქვეყანა (ადგილი, მხარე) ენგურისი." სავარაუდოდ, ანალოგიური - და არა დღეს სახალხოდ გავრცელებული, საკმაოდ ინფანტილური - წარმოშობა აქვს ტოპონიმ 'რაჭას'. ქართულ ტოპონიმთა განმარტებით-ეტიმოლოგიურ ლექსიკონში მითითებულია აკაკი შანიძის მოსაზრება, რომელიც რაჭის ეტიმოლოგიას სვანი დიდგვაროვნის, ვინმე რატის სახელს უკავშირებს. ანუ, რაჭა არის "ქვეყანა (ადგილი, მხარე) რატისა" (="რატიშა". 'ს' და 'შ' ძველქართულში ხშირად ურთიერთჩანაცვლებადია):

რატიშა > რატშა > რაჭა.

აქვე ისიც უნდა შევნიშნო, რომ რომ არა აკაკი შანიძის მოხმობა, ასეთ ვერსიას, ალბათ, ნაკლებად დამაჯერებლად მიიჩნევდით.

რაც შეეხება 'მეგრელს', ის არა ეგრისიდან, არამედ უშუალოდ ენგურიდან უნდა წარმოდგებოდეს:

ენგური > ენგურელი > მენგურელი > მენგრელი > მეგრელი

მოსაზრებას ამყარებს სხვადასხვა ენაში მეგრელის ეთნონიმში 'ნ' ასოს არსებობა (მაგ.: 'manraloi' - პტოლემეუსი, ძვ.წ. მე-2 საუკუნე; 'mingrelian' და სხვ.). აქ ხალხური ეტიმოლოგიის ვერსიაც უნდა ვახსენოთ, რომელიც 'მარგალს' (მეგრელი მეგრულად) 'მარგვლა'-სთან აკავშირებს. ეს ვერსია დაუსაბუთებელია, რადგან მეგრულად მარგვლა 'ბარგუაა', რომელიც, თავის მხრივ, 'ბერგი'-დან მოდის, რაც თოხს ნიშნავს (შეად.: ქართ. 'ბარი').

ბარემ აქვე ვართ და კიდევ ერთ მიგნებაზე დავწერ. დაახლოებით 2000 წლის წინ სტრაბონი ახსენებს ხალხს, სახელად 'სანნი', რომელთა ერთი ნაწილი დღევანდელი ჭოროხის მახლობლად სახლობდა და მეორე - რიონს მიღმა. ჩვენ ისიც ვიცით, რომ დღევნდელი ლაზების და მეგრელების საერთო წინაპრები ზანები იყვნენ. აქედან ასეთი კავშირი შეიძლება დავინახოთ:

ზანი > სანი > სუანი (ძვ. ქართ.) > სვანი

ამ მიდგომით როგორც ზანი და სვანი, ისე ზანეთი და სვანეთი ერთმანეთთანაა გაიგივებული, რაც რეალურადაც ასე იქნებოდა ამ უკანასკნელის ტერიტორიაზე ზანების ნაწილის თავდაპირველი გადასახლებისას. ეს პროცესი დაახლოებით ძველი წელთაღრიცხვით მეორე ათასწლეულში ან უფრო ადრე უნდა მომხდარიყო, რა დროსაც სვანური მაშინდელ პროტო-ქართველურ ენას გამოეყო.

ზოგიერთ წყაროში სვანეთი 'სავანეთთან' არის დაკავშირებული. ეს მოსაზრება ნაკლებად სარწმუნოა, რადგან, ამ შემთხვევაში, ტოპონიმისგან ნაწარმოები ეთნონიმი 'ს(ა)ვანეთელი' იქნებოდა. აღნიშნული პრობლემა არ არსებობს, თუ ტოპონიმს ეთნონიმისგან ვაწარმოებთ: სვანი > სვანეთი. 

ისე, 'ვან' სუფიქსს რაც შეეხება, მასზე დაბოლოებული ადგილები მართლაც მრავლადაა როგორც საქართველოში (ვანი, ფარავანი, ალვანი, თხილვანი და სხვ.), ასევე, სომხეთში (ერევანი, სევანის ტბა, ბაგავანი და უამრავი სხვა.) თურქეთში (ვანის ტბა) და აზერბაიჯანში (ნახიჭევანი). 'ვან' ქალდეურ (ურარტუს) ენაში არსებული 'ბიაინი'-დან მოდის და ადგილს, დასახლებას, ქალაქს ნიშნავს.

გურია დაგვრჩა. მიუხედავად ფონეტიკური მსგავსებისა, არა მგონია, ენგურიდან ნაწარმოები იყოს. ალბათ, მისი ახსნა მეგრული სიტყვა 'გური'-თ შეიძლება, რაც გულს აღნიშნავს. მართლაც, თუ ლაზეთი სამხრეთით მდებარეობს და ენგურის მიდამოები - ჩრდილოეთით, მაშინ გურიის ტერიტორია ზანურ ენაზე მოსაუბრე ხალხებით დასახლებული ტერიტორიის შუაგულში რჩება.

მოკლედ, ამ ყველაფრიდან მთავარი დასკვნა ის არის, რომ სახელი 'მეგრელი' შუმერული ღმერთი ენქის სახელს შეიძლება უკავშირდებოდეს. ეს არა ამ ორ ერს შორის მაინცდამაინც ნათესაურ კავშირზე, არამედ ენქის კულტის ფართოდ გავრცელებაზე მიუთითებს. კიდევ ერთი დასკვნა ის არის, რომ ალბათ ზედმეტად ბევრი თავისუფალი დრო მაქვს და კარგი იქნებოდა, რამე უფრო სასარგებლო მეკეთებინა. სხვა დასკვნების გამოტანაც შეიძლება, მაგრამ აქ დავასრულებ.

7.12.2016

ეტიმოლოგია: ფორთოხალი

დიდი საიდუმლო არაა, რომ 'ნარინჯი' არაბული სიტყვაა, ფორთოხალს ნიშნავს და ქართულ ენაშიც სწორედ ამიტომაა 'ნარინჯისფერი' 'ფორთოხლისფერის' სინონიმი. 'ნარინჯი' ასეთივე ფორმით არსებობს ესპანურ ენაში - naranja - და ოდნავ შეცვლილი ფორმით ინგლისურში - orange.

ფორთოხლის სამშობლო, სავარაუდოდ, მცირე აზიის აღმოსავლეთი ან ინდოეთის ჩრდილოეთი უნდა იყოს. ამიტომ, ევროპაში ამ ხილის გავრცელებისას მას სანსკრიტული (ძველინდური ენა), სპარსული და არაბული სახელით, 'ნარინჯით' მოიხსენიებდნენ. ისიც უნდა ითქვას, რომ იმ პერიოდში გავრცელებულ ნარინჯს ჩვენთვის დღეს ნაცნობზე ბევრად უფრო მწარე გემო ჰქონია. ასე ყოფილა XV საუკუნემდე, როდესაც პორტუგალიელმა ვაჭრება ინდოეთიდან ტკბილი ნარინჯის ჩამოტანა დაიწყეს. ტკბილ ნარინჯს კი სხვა ქვეყნებში 'პორტუგალიურ ნარინჯი', ან, უბრალოდ, 'პორტუგალიური' (portakal, πορτοκάλι, портокал, bourtouqal, ფორთოხალი) დაარქვეს.

სულ ეს იყო.

6.19.2016

მზე, მთვარე და ვარსკვლავები

ამას წინეებზე ვკითხულობდი 'ქართული ერის ისტორია' როა წიგნი, ივანე ჯავახიშვილის. ჰოდა, რაცხაები იბორიალა, ჯერ ისტორიას მიედ-მეედო და მერე კვირის დღეების დასახელებებს. წერს რო ადრე ქართულ ენებში კვირას 'მზის დღე' ქვიოდაო და ორშაბათს კიდო - 'მთვარის დღე'-ო (შეად.: ინგლ. Sunday, Monday; ესპ. El Lunes). ჰოდა, ამის გამო მერე მზის, მთვარის და ვარსკვლავების ეტიმოლოგიას დოუწყო ძებნა. რაცხა მიგნებებიც აქ, მარა თვითონ წერს რო მაგის დადგენა ენათმეცნიერების საქმე უფროაო. ჰოდა, რაის ენათმეცნიერი კი მე ვარ, მარა რაცხა აზრები მაქ და ვიფიქრე დავწერვთქვა.

მზეზე ნიკო მარი წერს რო არაბული 'შემს' და ებრაული 'შამაშ'-იდან მოდისო, ჯერ 'ზმეჰ' ერქვა ჩვენთანო. ეგენი რაფერ დოუკავშირა ერთმანეთს არც მე ვიცი და ვერც ჯავახიშვილი ხვდება თავის წიგნში. გაგიჟებულია კაცი. მარა ზატო თვითონაც ვერ ამბობს რამე ისეთს, დამაჯერებელს. ჰოდა მე ასე ვფიქრობ რა: მე მგონი მზე მოდის 'ზე'-სგან. მზე ხო ზევითაა რა, ზემოთ. 'ზე' ჰო რამე მაღალის ან მაღლა მყოფის აღმნიშვნელი სიტყვაა ქართულში. უფრო შორსაც შეილება წასვლა და იმისი თქმაც რო ქვას 'ქვა' იმიტო ქვია რო ქვევითაა. ნუ იგიც დასაშობია რო პირიქით იყო რა - რო სიტყვები 'ქვევით', 'ქვე' და ა.შ. ქვის გამო გაჩნდა, ისევე რაფერც 'ზევით', 'ზე' და მაგნაირები - მზის გამო. ამ მოსაზრებას ამყარებს მეგრულ ენასთან შედარებაც, რა ენაზეც მზე არი 'ბჟა', და ზევით/ზემოთ - 'ჟი'. სვანურშიც ასეა: მზე - 'მიჟ', და ზევით/ზემოთ - 'ჟი' და მისი სახესხვაობები.

მთვარეს რაც შეეხება, ადრეც დავწერე ერთ-ერთ პოსტში რო 'მთოვარე'-სგან მოდის, იმიტო რო თეთრი როა ადრე ჩვენმა წინაპრებმა იფიქრეს რო თოვსო იქო. ეგი რამე ახალი მიგნება არაა ამიტო. ახალი და საინტერესო იგია რო მეგრულში მთვარეს 'თუთა' ქვია და, რავარც ჯავახიშვილი წერს, ძველ ქართველურ ენებშიც 'თუთე' უნდა რქმეოდა. აქიდან ვიღებთ ამფერ რამეს: თუთე > თთუე > თვე. თვის ხანგრძლივობა მთვარესთან იმ კავშირშია რო მთვარის ციკლი გძეტა 29.5 დღეა, რაც თითქმის ერთ თთუეს უდრის.

ვარსკვლავი ცოტა ძნელი ამოსახნელია, მარა ზატო ნამეტანი საინტერესო. ვარსკვლავს მეგრულად 'მურიცხი' ქვია. კარგათ თუ დავაკვირდებით, ამ ორი სიტყვის საერთო წარმომავლობა არც ისე ძნელი დასანახვია: მარსკულავ [ძვ. ქართ.] > მარსქულავ [მეგრ.] > მარსხულავ > მარცხულავ. სხვათაშორის, რავარც ჯავახიშვილი ამბობს, გვარი მირცხულა-ვა იგივეა, რაც ვარსკვლავი-შვილი. მოკლედ, ფუძეები 'სკვლ' და 'რცხლ' რეალურად ერთიდაიგივეა. ჰოდა საინტერესო რა არი ახლა: მგონია რო სიტყვა 'ურიცხვი' (და, შესაბამისად, - 'რიცხვი'), რაღაც პონტში ვარსკვლავების დოუთვალავი რაოდენობითაა ნაკარნახები და 'მურიცხი'-ს, ან მისი რომელიმე ვარიანტის სახეცვლილი ფორმაა.

6.18.2013

ეტიმოლოგიური ჩიმბორასო

როდესაც ჰოლანდიელებმა ამერიკის აღმოსავლეთ სანაპირო დაიკავეს, იქაურობას ახალი ჰოლანდია, მანჰეტენის დასახლებას კი ნიუ-ამსტერდამი უწოდეს. მერე ინგლისელებმა ნიუ-ამსტერდამი ნიუ-იორკად გადააკეთეს, იორკის (ინგლისი) გამო. ესპანელები როცა ვენესუელაში ჩავიდნენ, იქ წყალში მდებარე სახლები ნახეს და იქაურობასპატარა ვენეციადაარქვეს. იოლი შესაძლებელია, რომ იგივე მოხდა ჩვენი ბაღდათის შემთხვევაშიც. მაგრამ უფრო შორსაც შეიძლება წასვლა. ახლო აღმოსავლეთში ძველი სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე დომინირებული სახელმწიფოს, ასურეთის დედაქალაქი აშური (Aššur) იყო. -აშური anyone? 

ასურეთამდე მესოპოტამიაში შუმერები იყვნენ. ალბათ არცერთ ხალხში არაა იმდენი შუმერული სახელი, რამდენიც ქართველებში. შუმერების მთავარი ღმერთიანუიყო (ანი, ანა), მას შემდეგია (Ea) მოდიოდა, წყლის ღმერთი. შუმერებს ჰყავდათ სიყვარულისა და ომის ქალღმერთიინანა” (ნანა). საერთოდ, ”ნინშუმერულ ენაში ქალის აღმნიშვნელი სიტყვა იყო. სახელი ნინო დღეს ფეისბუქზე საქართველოდან დარეგისტრირებულ პროფილებს შორის ყველაზე ხშირია. შუმერულ მითოლოგიაში არსებობდა მწყემსიდუმუზი”, რომელიც გვიანდელ ბაბილონურ პოემებში მოხსენიებულია, როგორცთამაზი (Tammuz). დიდი ტრაგიკული პერსონაჟი იყო დუმუზი. ზემოხსენებული ინანას საყვარელი ყოფილა თურმე და მერე ათასი რამ გადახდენია თავას. მგონი ჩიტადაც გადააქცია ინანამ

ინანას აქადური (აქადელები შუმერების მერე იყვნენ მესოპოტამიაში) სახელიიშთარია”. იშთარი ძალიან ჰგავს ქართულ (არაბულ) ”მუშთარს”, რომელიც მგონი იმავდროულად ღვთაებაცაა და თან ვეფხისტყაოსნის მიხედვით პლანეტა იუპიტერს აღნიშნავს. -შთარ-, მუ-შთარ-, Star? აქვე, ძალიან მაინტერესებს, მაგრამ წარმოდგენა არ მაქვს, რატომ აღნიშნავდა არაბეთსა და საქართველოში სიტყვამუშტარიკლიენტსაც და იუპიტერსაც.

მუშთარი ექვს სხვა მნათობთან ერთად შუამდინარეთში, კავკასიაში, ათთეთრიანსა და საქართველოს რაგბის კავშირის ლოგოზე გავრცელებულ ორნამენტში, ბორჯღალშია ასახული. არსებობს მოსაზრება, რომ ბორჯღალის შვიდიმკლავიშვიდ წმინდა მნათობს აღნიშნავს (მზე, მერკური, ვენერა, მთვარე, მარსი, იუპიტერი და სატურნი). თუ ამ სიას კიდევ ერთხელ ყურადღებით გადაავლებთ თვალს, შეამჩნევთ, რომ მასში დედამიწა არაა. ეს კი იმაზე მიუთითებს, რომ ჩვენი წინაპრები, ისევე როგორც მთელი მაშინდელი მსოფლიო, ჰელიოცენტრულ სისტემასთან მაინცდამაინც კარგად ვერ იყვნენ. ბორჯღალი ალბათ გეოცენტრული სისტემის ერთ-ერთი უძველესი მოდელია. ეტიმოლოგიას დავუბრუნდეთ. რამდენიმე ვერსია არსებობს. ერთის მიხედვით, ბორჯღალიბარჩხალისგანწარმოდგება, რაც თვალისმომჭრელ ნათებას ნიშნავს. მეორე ვერსია განსხვავებულ ინტერპრეტაციას გვაძლევს: ”ბორჯმეგრულადდროყოფილა თურმე დაღალ” - ”წაღება”, ”სვლა”. ამ გაგებით ბორჯღალი დროის დინებაა. მაგრამ არსებობს მესამე, უფრო საინტერესო ვერსიაც, რომლის მიხედვითაცბორჯღიძველი ქართული სიტყვაა დაფესვს”, ”საძირკველსნიშნავს. მოგვიანებით თურმებორჯღისგანსიტყვაბურჯიგაჩნდა ქართულ ენაში. ამ ვერსიას თუ მივყვებით, ბორჯღალის კონცენტრაციის ცენტრი ისბურჯია”, საიდანაცღალები” (მნათობები) გამოედინება. ეს უკვე ჰელიოცენტრულ სისტემას ჰგავს. და მაინც, ბორჯ-ღალი, ბორჯ-ომი?

ქართულ მითოლოგიაში მუშთარის გარდა სხვა უამრავი მცირე თუ დიდი ღვთაება არსებობდა. მათ შორის ერთ-ერთი უმთავრესი ბარბალე, მზის ქალღმერთი იყო. ბარბალესგან წარმოდგება ცეცხლისალი” (ბარბ-ალე, ”ალე” - ”ალი”). ცეცხლზე იტყვიან ხოლმე, აბარბალდაო (მზესავით გახდა). იგივე სიტყვა უნდა იყოსვარვარიც” (გავარვარებული = გაბარბალებული. - და - ახლოს მდგომობაში დასარწმუნებლად ესპანური ენის მაგალითის მოყვანაც საკმარისია). სხვათაშორის, ბერძნულ ენაშიბარბარუსიუცხოს, შორეულს ნიშნავდა; და თუ მამაკაცისთვის ეს ეპითეტი შეურაცხმყოფელად ითვლებოდა, ქალისთვის თურმე ნაკლებად, რადგან ეს მის ეგზოტიკურობაზე მიუთითებდა. აქედან გაჩნდა სახელი ბარბარა და შემდეგ ბარბი. ჩვენს ბარბალეს რომ დავუბრუნდეთ, მისი სახელი ყველაზე მნიშვნელოვანი იმითაა, რომ სწორედ მისგან წარმოდგება სიტყვაბორბალი” (მზესთან სიმრგვალით ფიზიკური მსგავსების გამო).

ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ეტიმილოგია, რომელსაც ბოლო პერიოდში ჩავწვდი, ბორჯღალის ერთ-ერთ მკლავზე მდებარე კიდევ ერთი მნათობის, ”მთვარისეტიმოლოგიაა. ძველად თურმე მასმთოვარესეძახდნენ. ნუ, ისდროთა განმავლობაში ხმარებაში გაცვდა. ახსნა: ჩვენმა წინაპრებმა ცას რამდენჯერაც ახედეს, იმდენჯერ თეთრი იყო ეს მთვარე. ჰოდა, იფიქრეს, თოვლის გარდა სხვა რა იქნებაო დამთოვარედაარქვეს, ალბათ სულ თოვს იქო.

ერთი ამბავი გამახსენდა. აფრიკაში რომელიღაც ტომის ბელადმა თავისი ქვეშევრდომებივერცხლისმოსატანად გაუშვა თურმე კილიმანჯაროზე. წამოიღეს იმათმაც ესვერცხლიმთიდან, მაგრამ ბელადს როცა მიუტანეს, ჭურჭელში წყლის მეტი არაფერი არ იყო. დასკვნა: ყველა ხალხი თავის სუბიექტურ სინამდვილეში ცხოვრობს. აფრიკელებს, რომლებსაც თოვლის არსებობის შესახებ წარმოდგენაც არ ჰქონდათ, კილიმანჯაროს თოვლი ვერცხლი ეგონათ, ჩვენებს კიდე მთვარის ზედაპირის სითეთრე - თოვლი.

ტომზე გამახსენდა, ტრაბახში ნუ ჩამომართმევთ და კიდევ ერთი სიტყვის ეტიმოლოგიას ჩავწვდი ამას წინათ. ”ნატამალისთავდაპირველი ფორმანატომალიუნდა იყოს. ალბათ, ადრე ერთი ტომი მეორეს რომ დაიპყრობდა ხოლმე, იტყოდნენ, იმ ადგილას იმათინატომალიცაღარ დარჩაო.

ტრაბახს რაც შეეხება, მას ძალიან საინტერესო ეტიმოლოგია შეიძლება ჰქონდეს. არ ვიცი, ერთმანეთთან ლათინური ენა აკავშირებთ თუ პირდაპირ იპოვეს ერთმანეთი, მაგრამ საკმაოდ დარწმუნებული ვარ, რომ ტრაბახი ესპანური trabajo (ტრაბაჰო, ტრაბახო)-სგან წარმოდგება. Trabajo ესპანურად საქმეს, მუშაობას, ვაჭრობას ნიშნავს. ტრაბახის ჩვენეულ გაგებასთან ესპანური trabajo- დასაკავშირებლად ამ უკანასკნელის რომელიღაც ლექსიკონში მოცემული ერთ-ერთი მნიშვნელობა, ”საჩვენებლად გამოფენადაგვეხმარება. როდესაც ვაჭრობისას ესპანელი ვაჭარი თავის გასაყიდ პროდუქციას დახლზე გამოფენს და მათ ქებას იწყებს, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ის ტრაბახობს. თუ ესპანური სიტყვის ქართულ ენაში გავრცელება ვინმეს ძნელად წარმოსადგენად გეჩვენებათ,  შეგიძლიათმარიაჟიგაიხსენოთ, რომელიც ქართულ ზეპირსიტყვიერებაში ფრანგულიდან შემოსული სიტყვაა და ორიგინალშიქორწილსნიშნავს.

ქორწილი კიდევ პატარძლის გარეშე წარმოუდგენელია. პატარძალი ორი სიტყვის - ”პატადარძალი”- შეერთებით მიიღება. არა მგონია ასე მარტივი იყოს, მაგრამპატაშეიძლებაპატარასშემოკლებული ფორმაა. რძალს რაც შეეხება, მისი ეტიმოლოგია უფრო საინტერესოა. იოლი შესაძლებელია, რომრძალი”- ფუძერძეიყოს, რაც დედის მიერ ახალშობილის გამოკვებასთანაა კავშირში.

როგორც საყოველთაოდაა ცნობილი, რძალს, ჩვენი შედარებით გვიანდელი ტრადიციის მიხედვით, შუბას ყიდულობდნენ ხოლმე (მაპატიეთ.). იუკატანის ნახევარკუნძულზე, დღევანდელი ბელიზის ტერიტორიაზე მაიას ტომის ძველი ქალაქი, კარაკოლი მდებარეობს. სახელი ესპანური ყოფილა, ”ხვეულსდა ”სპირალურს (volute) ნიშნავს და ქალაქს იმიტომ დაერქვა, რომ ესპანელებს მასთან მისასვლელად მიხვეულ-მოხვეული გზის გავლა დასჭირდათ. Volute- თუ დაგუგლავთ, სურათებში კარაკულის შუბის ნაწილების მოყვანილობის ამოცნობა არ გაგიჭირდებათ.

თვითონ იუკატანის ეტიმოლოგიაც ცალკე აღნიშვნის ღირსია. რა? სად? როდის?-თვის კითხვა მქონდა ერთხელ: ”ერთი წუთის შემდეგ მითარგმნეთ მაიას ტომის ენიდან ავსტრალიელი აბორიგენების ენაზეიუკატანი”. კითხვის გამოსაცნობად, რა თქმა უნდა, არც მაიას ტომის და არც ავსტრალიელი აბორიგენების ენების ცოდნა არ მოგეთხოვებათ. საკმარისია იმ ისტორიის გახსენება, თუ როგორ დაერქვა კენგურუს კენგურუ. გავრცელებული ვერსიით, როდესაც ევროპელებს ცხოველი პირველად უნახავთ, აბორიგენებისთვის უკითხავთ, ეს რა ცხოველიაო. აბორიგენებმა, რა თქმა უნდა, ევროპელების კითხვა ვერ გაიგეს და უპასუხეს, თქვენი ვერ გავიგეთო. კენგურუ დაახლოებით სწორედთქვენი ვერ გავიგესნიშნავს. ანალოგიური ისტორია არსებობს იუკატანთან დაკავშირებითაც. როდესაც რეგიონის სახელის გაგების სურვილის მქონე ესპანელმა კონკისტადორებმა მაიას ტომის ხალხს ჰკითხეს, ეს რა ადგილიაო, პასუხი იგივე შინაარსის იყო, რაც ავსტრალიელი აბორიგენების შემთხვევაში. ასე რომ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მაიას ტომის სიტყვაიუკატანიავსტრალიელი აბორიგენების ენაზე ითარგმნება, როგორცკენგურუ”.

როგორც წესი, შეხვედრისასიუკატანზედაკენგურუზეხშირად ადამიანები ერთმანეთს გამარჯობას ეუბნებიან. საიდუმლო არაა, რომ გამარჯობაგამარჯვებისსახეცვლილი ფორმაა. მაგრამ აქ საინტერესო სხვა რამეა. ალბათ არცერთი ენის ცალკე აღებულ არცერთ სიტყვაში არ ჩანს ასე ნათლად ქვეყნის მთელი ისტორია, როგორც გამარჯობაში. ჩვენ ხომ მუდამ ომების და ბრძოლების გადატანა გვიწევდა სხვადასხვა დამპყრობელთან თუ დასაპყრობელთან. ბუნებრივია, რომ გამარჯვება ასეთ დროს ყველაზე სასურველი და საჭირო რამ იყო. ამიტომ, როდესაც ქართველი ქართველს შეხვდებოდა, პირველ სიტყვასგამარჯვებასეუბნებოდა/უსურვებდა.

საინტერესოა რუსული მისალმებაც. здравствуй- თავდაპირველი ფორმა здрава желаю იყო. რა გასაკვირია, რომ ცივ და ყინვებიან რუსეთში ჯანმრთელობა ყველაზე მეტად ფასობდა და ადამიანებიც მისალმებისას ერთმანეთსჯანმრთელობას გისურვებ”- ეუბნებოდნენ

დამახასიათებელია იტალიური მისალმებაც - ჩაო (Ciao). ჩაო ვენეციური ფრაზისგან, s-ciào su-სგან წარმოდგება, რაც ითარგმნება, როგორცმე შენი მონა ვარ”. მონის აღმნიშვნელი სიტყვა ვენეციურ ენაში s-ciào ან s-ciàvo იყო, რომელიც ლათინური sclavus-ისგან წარმოდგება. Sclavus-, თავის მხრივ, ”სლავურსნიშნავს. მონა და სლავი რომაელებისთვის გაიგივებული იმიტომ იყო, რომ ვენეციელებმა ბალკანელი სლავები დაიპყრეს და მონებად აქციეს. ინგლისური slave-იცსლავისგანწარმოდგება.

თვითონ ეტიმოლოგიის ეტიმოლოგიის გაგებაც მინდოდა, იქნებ რამე კარგი იყოსმეთქი. მარა დიდი ვერაფერი. ბერძნულიდან მოდის და, არ გაგიკვირდებათ და, ”(სიტყვების) ნამდვილი არსის შესწავლასნიშნავს.

აი, პოსტის სათაურის ეტიმოლოგია თუ გაინტერესებთ, შეგიძლიათ რივსის TED talk-ის პირველი ორი წუთი ნახოთ. რივსი ამერიკელია და იმ ქალაქიდანაა, რომელსაც ჯერ ჰოლანდიელებმა ნიუ-ამსტერდამი დაარქვეს, ხოლო შემდეგ ინგლისელებმა სახელი შეუცვალეს.